Otyłość – jak skutecznie leczyć tę przewlekłą chorobę i kiedy udać się do bariatry? Poznaj aktualne wytyczne medyczne

Otyłość to przewlekła choroba wynikająca z nadmiaru tkanki tłuszczowej, która w klasyfikacji medycznej ICD-10 widnieje pod kodem E66 i wymaga kompleksowego, wielospecjalistycznego podejścia terapeutycznego pod nadzorem lekarza oraz dietetyka klinicznego.

Poniżej przedstawiono kluczowe aspekty, które zostaną omówione w niniejszym opracowaniu:

• Definicja kliniczna otyłości oraz różnice między nadwagą a chorobą otyłościową.

• Statystyki epidemiologiczne w Polsce na lata 2024–2025 oraz ich wpływ na system ochrony zdrowia.

• Złożona patofizjologia regulacji głodu i sytości, w tym rola leptyny i greliny.

• Nowoczesne standardy leczenia farmakologicznego i bariatrycznego (program KOS-BAR).

• Sygnały alarmowe wskazujące na konieczność niezwłocznej konsultacji lekarskiej.

Czym jest otyłość w ujęciu medycznym i dlaczego uznaje się ją za chorobę przewlekłą?

Współczesna medycyna definiuje otyłość jako przewlekłą chorobę metaboliczną o charakterze nawrotowym, która charakteryzuje się patologicznym zwiększeniem ilości tkanki tłuszczowej w organizmie. Zjawisko to prowadzi do istotnego pogorszenia jakości życia, zwiększenia ryzyka wystąpienia licznych powikłań narządowych oraz skrócenia przewidywanej długości życia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) otyłość nie jest jedynie wyborem stylu życia, lecz stanem patologicznym wynikającym z długotrwałego, dodatniego bilansu energetycznego, w którym podaż energii z pożywienia znacząco przewyższa jej wydatkowanie. 

Proces narastania tkanki tłuszczowej odbywa się na drodze dwóch mechanizmów: hipertrofii, czyli powiększania się istniejących adipocytów, oraz hiperplazji, polegającej na powstawaniu nowych komórek tłuszczowych. U pacjentów dorosłych o rozpoznaniu otyłości decyduje wskaźnik masy ciała (Body Mass Index – BMI) przekraczający wartość 30 kg/m², choć diagnoza kliniczna powinna uwzględniać również analizę składu ciała.

Istotnym elementem definicji otyłości jest jej umiejscowienie w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 pod kodem E66. Podkreśla to fakt, że schorzenie to nie ustępuje samoistnie i wymaga celowanej interwencji medycznej. W ujęciu fizjologicznym masa ciała człowieka podlega kontroli przez złożone mechanizmy homeostatyczne, które u osób chorych zostają zaburzone, co prowadzi do patologicznego „przestawienia” punktu równowagi energetycznej organizmu na wyższy poziom.

Klasyfikacja stopnia zaawansowania otyłości na podstawie wskaźnika BMI

Diagnostyka otyłości opiera się na kategoryzacji pacjentów według wskaźnika BMI, który wylicza się ze wzoru: masa ciała (kg) podzielona przez wzrost do kwadratu (m²). Pozwala to na szybkie zaszeregowanie chorego do odpowiedniej grupy ryzyka.

Należy zaznaczyć, że BMI ma swoje ograniczenia diagnostyczne, zwłaszcza u osób o rozbudowanej masie mięśniowej, kobiet w ciąży oraz pacjentów w podeszłym wieku. W tych przypadkach lekarz powinien uzupełnić badanie o pomiar obwodu talii, który jest kluczowym wskaźnikiem otyłości brzusznej (wisceralnej). 

Więcej: https://netmedika.pl/poradnik/stopnie-otylosci-od-diagnozy-1-stopnia-po-super-otylosc/

Skala problemu otyłości w Polsce w latach 2024 i 2025

Sytuacja epidemiologiczna w Polsce wskazuje na dynamiczny wzrost liczby osób chorujących na otyłość, co zyskało miano globalnej epidemii. Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) oraz raportów PZH, w 2024 roku około 35% dorosłych Polaków miało nadwagę, a 28% chorowało na otyłość. Prognozy na rok 2025 są jeszcze bardziej niepokojące – szacuje się, że 28% całej dorosłej populacji będzie zmagać się z otyłością kliniczną.

Szczegółowe dane statystyczne uwidaczniają dymorfizm płciowy w rozpowszechnieniu choroby. U mężczyzn średni wskaźnik BMI jest wyższy (28,2) niż u kobiet (26,9). Prognozy NCD Risk Factor Collaboration na 2025 rok zakładają, że z otyłością będzie żyło 25,9% kobiet oraz aż 30,3% mężczyzn powyżej 20. roku życia. W perspektywie długoterminowej, do roku 2035, liczba otyłych mężczyzn w Polsce może przekroczyć 35% populacji. 

Statystyki otyłości i nadwagi w polskiej populacji dorosłych

Analiza danych gromadzonych przez instytucje zdrowia publicznego pozwala na zestawienie trendów wzrostowych, które stanowią ogromne wyzwanie dla systemu opieki zdrowotnej.

Wzrost zachorowalności na otyłość pociąga za sobą dramatyczne konsekwencje zdrowotne i ekonomiczne. Szacuje się, że otyłość odpowiada za ponad 1,2 miliona zgonów rocznie w Europie, co stanowi 13% całkowitej śmiertelności na kontynencie. W Polsce rosnąca liczba pacjentów z otyłością olbrzymią (BMI ≥ 40) przekłada się na zwiększone zapotrzebowanie na zabiegi bariatryczne. W 2024 roku wykonano ich 7,7 tysiąca, a program pilotażowy KOS-BAR do marca 2025 roku objął opieką 6,1 tysiąca pacjentów.

Rodzaje otyłości – klasyfikacja medyczna ze względu na przyczyny i rozmieszczenie tkanki tłuszczowej

Zrozumienie typu otyłości, na który cierpi pacjent, jest fundamentem doboru skutecznej strategii terapeutycznej. W klasyfikacji klinicznej wyróżnia się podział ze względu na etiologię (pochodzenie) oraz topografię (umiejscowienie) tkanki tłuszczowej. Najważniejszym rozróżnieniem przyczynowym jest podział na otyłość pierwotną i wtórną.

Otyłość pierwotna, zwana również prostą, jest efektem długotrwałego narażenia na czynniki środowiskowe, takie jak dieta wysokokaloryczna, siedzący tryb życia oraz stres. Z kolei otyłość wtórna (nabyta) jest objawem współistniejących procesów chorobowych lub wynikiem stosowania określonych leków.

Podział otyłości ze względu na czynniki etiologiczne

W ujęciu topograficznym wyróżniamy otyłość brzuszną (typu jabłko) oraz otyłość pośladkowo-udową (typu gruszka). Otyłość brzuszna jest uznawana za znacznie groźniejszą z punktu widzenia kardiometabolicznego, ponieważ wiąże się z gromadzeniem tłuszczu trzewnego (wisceralnego) wokół narządów wewnętrznych. Tkanka tłuszczowa trzewna jest aktywna metabolicznie – wydziela wolne kwasy tłuszczowe i cytokiny prozapalne, które bezpośrednio promują miażdżycę, nadciśnienie oraz cukrzycę typu 2.

Patofizjologia głodu i sytości – rola leptyny i grelii w rozwoju otyłości

Otyłość nie jest jedynie skutkiem „słabej woli”, lecz wynikiem dysfunkcji złożonych mechanizmów neurohormonalnych kontrolujących masę ciała. Kluczową rolę w tym procesie odgrywa oś jelitowo-mózgowa, a konkretnie podwzgórze, które odbiera sygnały o zasobach energetycznych organizmu. Głównymi mediatorami tych informacji są leptyna i grelina.

Leptyna, znana jako „hormon sytości”, jest produkowana przez komórki tłuszczowe. W warunkach fizjologicznych jej wysokie stężenie informuje mózg, że zasoby energii są wystarczające, co hamuje apetyt. U osób z otyłością paradoksalnie poziom leptyny jest bardzo wysoki, jednak mózg staje się na nią oporny (leptynooporność). W efekcie, mimo ogromnych zapasów tłuszczu, organizm interpretuje stan jako głód. Grelina z kolei, wydzielana przez pusty żołądek, stymuluje ośrodek głodu

Mechanizmy regulacji energetycznej organizmu

Dodatkowo, przewlekły stan zapalny o niskim natężeniu, wywołany nadmiarem tkanki tłuszczowej, prowadzi do wydzielania adipokin (np. TNF-alfa, IL-6), które pogłębiają insulinooporność. Jest to mechanizm błędnego koła: nadmiar tłuszczu powoduje zapalenie, zapalenie nasila insulinooporność, a insulinooporność sprzyja dalszemu gromadzeniu tkanki tłuszczowej.

Powikłania otyłości – dlaczego nadmierna masa ciała niszczy zdrowie?

Otyłość jest chorobą systemową, która rzutuje na funkcjonowanie niemal każdego narządu. Zgodnie z wytycznymi PTLO 2024, choroba otyłościowa jest stanem, w którym nadmiar tkanki tłuszczowej prowadzi do pogorszenia zdrowia i skrócenia życia. Powikłania dzielimy na metaboliczne, mechaniczne oraz psychologiczne.

Najczęstszym powikłaniem metabolicznym jest cukrzyca typu 2 oraz stłuszczeniowa choroba wątroby (MAFLD), która dotyczy nawet 70% osób z zaburzeniami gospodarki cukrowej i otyłością. Nadmiar tłuszczu w klatce piersiowej i szyi prowadzi do obturacyjnego bezdechu sennego (OBS), który drastycznie zwiększa ryzyko zgonu sercowego oraz udaru mózgu.

Przegląd narządowych powikłań otyłości

Warto podkreślić wpływ otyłości na zdrowie psychiczne. Pacjenci często borykają się z depresją, niską samooceną oraz lękiem społecznym, co jest potęgowane przez społeczną stygmatyzację osób z nadmierną wagą. Otyłość u chorych z migotaniem przedsionków (AF) utrudnia leczenie kardiologiczne i zwiększa ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych.

Ogólne metody leczenia otyłości – standardy 2024 i 2025

Leczenie otyłości w 2025 roku opiera się na spersonalizowanym podejściu interdyscyplinarnym. Fundamentem pozostaje modyfikacja stylu życia, jednak wytyczne Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości (PTLO) i Polskiego Towarzystwa Dietetyki (PTD) jasno wskazują, że u większości pacjentów konieczne jest wsparcie farmakologiczne lub chirurgiczne.

Terapia dietetyczna według standardów PTD 2024 zakłada stosowanie diet o niskim indeksie glikemicznym, takich jak dieta śródziemnomorska czy DASH, które nie tylko redukują masę ciała, ale poprawiają profil kardiometaboliczny. Kluczowy jest deficyt kaloryczny wynoszący 500–750 kcal dziennie przy jednoczesnym zachowaniu podaży białka chroniącej mięśnie. Aktywność fizyczna (min. 150 min tygodniowo) jest niezbędna do utrzymania efektów i redukcji tłuszczu trzewnego.

Nowoczesna farmakoterapia otyłości (Leki na e-receptę)

Przełomem w leczeniu otyłości są agoniści receptora GLP-1 oraz leki skojarzone, które działają na ośrodkowy układ nerwowy, hamując łaknienie i zwiększając uczucie sytości.

Zgodnie z aktualnymi zaleceniami PTLO 2024, u pacjentów z chorobą układu sercowo-naczyniowego (np. po zawale) lekiem pierwszego wyboru jest semaglutyd 2,4 mg (Wegovy). Tirzepatyd (Mounjaro) wykazuje obecnie najwyższą skuteczność w redukcji masy ciała, prowadząc u wielu pacjentów do utraty ponad 20% wagi w ciągu 72 tygodni terapii. Farmakoterapia musi być prowadzona pod ścisłym nadzorem lekarskim, ponieważ nagłe odstawienie leków bez zmiany nawyków często skutkuje nawrotem choroby.

Chirurgiczne leczenie otyłości – program KOS-BAR i operacje bariatryczne

Chirurgia bariatryczna jest uznawana za najskuteczniejszą metodę leczenia otyłości III stopnia (BMI ≥ 40) oraz otyłości II stopnia (BMI 35–39,9) z chorobami towarzyszącymi. Operacje te nie tylko mechanicznie ograniczają objętość żołądka, ale przede wszystkim trwale zmieniają profil hormonalny pacjenta, „resetując” ośrodek głodu i sytości.

W Polsce funkcjonuje program KOS-BAR, który zapewnia kompleksową opiekę przed- i pooperacyjną finansowaną przez NFZ. Pacjenci objęci programem mają dostęp do chirurga, dietetyka, psychologa i fizjoterapeuty przez rok po zabiegu. Pilotaz programu został przedłużony do 30 czerwca 2026 roku, co zwiększa dostępność tej metody leczenia dla pacjentów z najcięższą postacią otyłości

Kryteria kwalifikacji do leczenia chirurgicznego (KOS-BAR 2025)

Zabiegi bariatryczne, takie jak rękawowa resekcja żołądka czy bypass żołądkowy, pozwalają na redukcję nadmiaru masy ciała o 60–80% w ciągu pierwszego roku. Są one jednak metodą inwazyjną, wymagającą od pacjenta dożywotniej suplementacji witaminowej i przestrzegania rygorystycznych zaleceń dietetycznych.

Kiedy potrzebna jest konsultacja lekarska w przypadku otyłości? Sygnały alarmowe

Otyłość to choroba, którą należy zdiagnozować i leczyć jak najwcześniej. Pacjenci często zwlekają z wizytą u lekarza, traktując nadmierną masę ciała jedynie jako problem estetyczny. Tymczasem istnieją konkretne objawy, które wskazują na postępujące niszczenie organizmu przez nadmiar tkanki tłuszczowej i wymagają natychmiastowej interwencji.

Wskazania do pilnej konsultacji lekarskiej (u lekarza POZ, bariatry lub diabetologa):

• Pojawienie się duszności przy niewielkim wysiłku lub w pozycji leżącej.

• Epizody bezdechu podczas snu, zgłaszane przez partnera, oraz poranne bóle głowy.

• Wzrost ciśnienia tętniczego powyżej 140/90 mmHg oraz częste obrzęki nóg.

• Trudno gojące się rany, wzmożone pragnienie i częstomocz (objawy cukrzycy).

• Bóle w nadbrzuszu i zgaga, które mogą świadczyć o refluksie lub stłuszczeniu wątroby.

• BMI przekraczające 30 kg/m² – lekarz powinien ocenić ryzyko powikłań i wdrożyć terapię.

Dzięki dostępności nowoczesnych usług medycznych, takich jak teleporady, pacjent może uzyskać wstępną diagnozę i e-receptę na leki wspomagające leczenie otyłości bez konieczności długiego oczekiwania w kolejkach. Profesjonalna konsultacja pozwala na wykonanie niezbędnych badań (glukoza, lipidogram, TSH, ALT) i dobranie metody leczenia dopasowanej do profilu pacjenta.

Podsumowanie – jak wygrać z chorobą otyłościową w 2026 roku?

Otyłość to złożona choroba metaboliczna, która w 2026 roku dotyka co czwartego dorosłego Polaka. Jej skuteczne leczenie wymaga porzucenia mitu o „słabej woli” na rzecz medycznie udokumentowanych strategii terapeutycznych. Nowoczesna farmakoterapia, w tym agoniści GLP-1 (semaglutyd, tirzepatyd), oferuje pacjentom niespotykaną dotąd skuteczność w redukcji wagi i poprawie zdrowia metabolicznego.  

Dla osób z otyłością zaawansowaną (BMI ≥ 35), chirurgia bariatryczna w ramach programu KOS-BAR pozostaje „złotym standardem”, pozwalającym na powrót do pełnej sprawności i remisję wielu chorób towarzyszących, w tym cukrzycy typu 2. Kluczem do sukcesu jest jednak wczesna diagnoza i współpraca z zespołem specjalistów, co pozwala na trwałą zmianę „punktu nastawczego” organizmu i uniknięcie śmiertelnych powikłań.

Pamiętaj, że otyłość jest chorobą przewlekłą i nawrotową – samoistnie nie ustępuje, a jej nieleczenie skraca życie. Jeśli Twoje BMI wynosi 30 lub więcej, nie zwlekaj i skonsultuj się z lekarzem, aby odzyskać kontrolę nad własnym zdrowiem.